شبی که مشهد سقوط کرد؛ و آنچه وزیر خارجه خود ایران ناخواسته بر زبان آورد

رژیم اسلامی در هفت سال چهار بار اینترنت کشور را قطع کرده است؛ هر بار طولانی‌تر و پیچیده‌تر از بار پیش. شواهد نشان می‌دهد که رژیم اکنون در حال ساختن زیرساختی است تا قطعی بعدی را دائمی کند. در ادامه، الگوی مستند این قطعی‌ها، روایتی که رژیم کوشید پاک کند، و شبکه داوطلبانه‌ای را که هم‌اکنون در این دیوار رخنه ایجاد کرده است مرور می‌کنیم.

در شب ۸ ژانویه ۲۰۲۶ در شهر مشهد، رویدادی رخ داد که رژیم اسلامی ماه‌ها کوشیده است نگذارد در هیچ سندی ثبت شود.

معترضان، خشمگین از سقوط ارزش پول ملی، تورم افسارگسیخته و سرکوبی که در دو هفته پیش از آن ده‌ها نفر را کشته بود، در چند نقطه از شهر بر نیروهای امنیتی چیره شدند. بر پایه روایت چهار شاهد عینی که رسانه مستقل ایران‌وایر گردآوری کرده است، جمعیت در مکان‌هایی از جمله مسجد احمدآباد ساعت‌ها در برابر تیراندازی پلیس ایستادگی کرد؛ خود مسجد به آتش کشیده شد و افرادی هدف گلوله قرار گرفتند. بنا بر چند روایت، در بخشی از آن شب، کنترل حکومت بر دومین شهر بزرگ ایران از دست رفت.

وزارت کشور ایران این موضوع را به‌کلی رد کرده است. این تکذیب می‌توانست به ماجرا پایان دهد، اگر وزیر خارجه خود این کشور سخنی بر زبان نیاورده بود. به گزارش ایران‌وایر، ماه‌ها بعد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در مجموعه گفت‌وگویی مفصل با عنوان ماجرای جنگ شرکت کرد که در آن جواد موگویی، مجری همسو با حکومت، جلوی دوربین موضوع «سقوط مشهد» در جریان ناآرامی‌های ژانویه را پیش کشید. به گفته ایران‌وایر، عراقچی این ادعا را رد نکرد؛ بلکه آن را تأیید کرد. این گفت‌وگو هرگز به گوش مردم ایران نرسید: آن بخش پیش از پخش حذف شد و تنها زمانی آشکار شد که ایران‌وایر آن را علنی کرد، در کنار شهادت‌های جداگانه‌ای که پیش‌تر از شاهدان گردآوری کرده بود.

وزیر خارجه‌ای در گفت‌وگویی که ضبط می‌شد، دور از انظار عمومی پذیرفت که یکی از شهرهای بزرگ ایران چند ساعت از کنترل حکومت خارج شده بود. سپس رسانه‌های حکومتی پیش از آنکه به ایرانیان اجازه شنیدن آن داده شود، این اعتراف را از فیلم بریدند. این یک نکته حاشیه‌ای نیست. این تمام منطق قطع اینترنت است که در مقیاسی کوچک به نمایش درآمده است: هر که شبکه را در دست داشته باشد، روایت را در دست دارد.

یک الگو، نه یک اتفاق

به کارنامه نگاه کنید.

نوامبر ۲۰۱۹ («آبان خونین»). پاسخ اعتراضات به گرانی بنزین، قطع اینترنت به مدت حدود ۱۶۳ ساعت بود. تحقیقات بعدی عفو بین‌الملل نشان داد که این قطعی به پنهان ماندن کشته شدن بیش از ۳۰۰ نفر کمک کرد؛ گزارش رویترز که ناظران آزادی مطبوعات به آن استناد کرده‌اند، شمار کشته‌ها را تا ۱۵۰۰ نفر برآورد کرد.

سپتامبر تا دسامبر ۲۰۲۲. در جریان اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت پلیس، مقامات شیوه خود را تغییر دادند و به جای یک قطع سراسری، قطعی‌های متناوب و محلی را به کار گرفتند.

ژوئن ۲۰۲۵. در جریان نخستین جنگ اسرائیل و ایران، ایران بار دیگر اتصال را قطع کرد؛ نت‌بلاکس حدود ۱۶۰ ساعت قطعی ثبت کرد که در آن زمان رکوردی در دوران معاصر بود.

۸ ژانویه ۲۰۲۶. در بحبوحه اعتراضات سراسری که از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ در پی سقوط ارزش پول ملی آغاز شده بود، رژیم اسلامی قطع تقریباً کامل اینترنت را اعمال کرد که نت‌بلاکس و کلادفلر آن را تأیید کردند. این قطعی حدود ۹۲ میلیون نفر را از اینترنت محروم کرد و حتی «شبکه ملی اطلاعات» داخلی را نیز در بر گرفت. به گزارش تک‌کرانچ، در حدود یک هفته این قطعی از ۱۷۰ ساعت پیاپی گذشته بود و رکوردهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۵ را پشت سر گذاشته بود.

۲۸ فوریه ۲۰۲۶. اسرائیل و ایالات متحده کارزاری از حملات غافلگیرانه را آغاز کردند که بعدها «جنگ ۲۰۲۶ ایران» نام گرفت و در آن علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، و ده‌ها مقام ارشد کشته شدند. اینترنت ایران که پس از ژانویه تنها تا حدی برقرار شده بود، دوباره از کار افتاد: دیده‌بان حقوق بشر با استناد به داده‌های کلادفلر رادار اعلام کرد که ترافیک در آن روز ۹۸ درصد کاهش یافت.

اتصال کامل در سراسر کشور تا ۲۶ مه ۲۰۲۶ برقرار نشد؛ به گفته نت‌بلاکس، این قطعی ۸۸ روزه مرتبط با جنگ بود و بر قطعی‌ای افزوده شد که از ژانویه آغاز شده بود. حتی پس از این بازگشایی، الجزیره و ایران اینترنشنال هر دو گزارش دادند که پروتکل‌های اصلی مانند IPv6 و HTTP/3، سکوهای بزرگی از جمله واتس‌اپ و اینستاگرام، و مراکز داده‌ای به‌طور کامل، تا ماه‌ها پس از آن مسدود، کُند یا از دسترس خارج ماندند.

مقامات ایران از این اقدامات به‌عنوان ضرورت دوران جنگ دفاع کرده‌اند. ناظران مستقل این توصیف را نمی‌پذیرند. آزمایشگاه امنیت عفو بین‌الملل قطع اینترنت در ژانویه را تلاشی عامدانه برای پنهان کردن «ابعاد واقعی نقض‌های شدید حقوق بشر» در جریان خواند و مستند کرد که نیروهای امنیتی به‌طور مشخص پس از آغاز قطعی، استفاده از زور مرگبار را تشدید کردند. خانه آزادی در حال حاضر اینترنت ایران را پس از چین و میانمار، سومین فضای اینترنتی سرکوبگرانه جهان می‌داند.

و این الگو همچنان در حال تحول است. ایران اینترنشنال گزارش داده است که یکی از رؤسای پیشین صداوسیما گفته رژیم اسلامی تجهیزات چینی را به‌طور خاص برای ایجاد توان «قطع دائمی اینترنت» وارد کرده است؛ تغییری از قطعی اضطراری به ساختاری پایدار برای کنترل که آشکارا از الگوی چین پیروی می‌کند. اگر این گزارش درست باشد، قطعی بعدی شاید دیگر اقدامی اضطراری و موقت نباشد، بلکه ویژگی‌ای دائمی باشد.

کسانی که نگذاشتند ارتباط قطع بماند

این بخشی از ماجراست که رژیم اسلامی آن را پیش‌بینی نکرده بود. در حالی که ایرانیان از اینترنت محروم بودند، تلاشی غیرمتمرکز و عمدتاً دیاسپورامحور از بیرون مشغول بازسازی این پل بود. ابزار اصلی این تلاش کاندوئیت (Conduit) نام دارد و شناختن آن ارزشمند است، زیرا باز هم به کار خواهد آمد.

کاندوئیت دقیقاً چیست

کاندوئیت یکی از قابلیت‌های رسمی سایفون است؛ شبکه متن‌باز دور زدن سانسور که شرکت سایفون (Psiphon Inc.) آن را ساخته و از دیرباز با سیتیزن لب (Citizen Lab) دانشگاه تورنتو پیوند دارد. کاندوئیت به هر کسی در خارج از یک کشور سانسورزده امکان می‌دهد تلفن، تبلت یا رایانه‌ای اضافی را به رله، یا به اصطلاح ایستگاه، شبکه سایفون تبدیل کند. کاربری در داخل ایران برنامه سایفون را باز می‌کند؛ سامانه واسط سایفون اتصال او را به یکی از ایستگاه‌های در دسترس کاندوئیت، که داوطلبی در خارج از کشور اداره می‌کند، وصل می‌کند؛ ترافیک رمزنگاری‌شده از کاربر ایرانی، از راه دستگاه آن داوطلب، به اینترنت آزاد می‌رسد. گرداننده ایستگاه هرگز سابقه مرور، محتوای پیام‌ها یا داده‌های شخصی را نمی‌بیند؛ تنها ترافیک رمزنگاری‌شده‌ای را که از دستگاه عبور می‌کند.

مقیاس این تلاش واقعی بوده است

ایران اینترنشنال گزارش داد که تا ۲۲ ژانویه ۲۰۲۶، اتصال‌های ایرانی بیش از نیمی از ۲٫۸ میلیون تلاش برای اتصال ثبت‌شده در کاندوئیت سایفون را تشکیل می‌داد و در هر لحظه بیش از ۴۰ هزار کاربر ایرانی به‌طور همزمان متصل بودند؛ بخش بزرگی از این ظرفیت را داوطلبانی فراهم می‌کردند که تنها یک تلفن قدیمی را در خانه به برق زده و کاندوئیت را در پس‌زمینه روشن گذاشته بودند.

چگونه یک ایستگاه راه‌اندازی کنیم

• فقط از منبع رسمی نصب کنید: conduit.psiphon.ca، یا از طریق گوگل‌پلی (اندروید) یا مایکروسافت استور (ویندوز).
• اگر بخواهید، خودتان آن را راستی‌آزمایی کنید: کد منبع آن به‌صورت آزاد در github.com/Psiphon-Inc/conduit منتشر شده است.
• آن را روشن کنید؛ راه‌اندازی تنها با یک کلید انجام می‌شود. سایفون توصیه می‌کند برای پایداری، هنگام اجرای کاندوئیت، وی‌پی‌ان‌های دیگر را روی همان دستگاه غیرفعال کنید.
• اکنون گزینه‌ای پولی و میزبانی‌شده (ماهانه حدود ۱۰ دلار) نیز وجود دارد که یک ایستگاه را به‌طور مداوم روی زیرساخت ابری خود سایفون اجرا می‌کند؛ نسخه رایگان و محلی همچنان برای دیگران کاملاً کارآمد است.

هشدار: از پیوندهای بالا استفاده کنید. جست‌وجوی کلی عبارت «Conduit» ممکن است نرم‌افزارهای نامرتبط و غیروابسته‌ای با همین نام را نشان دهد. اگر برای کمک به اتصال ایرانیان چیزی نصب می‌کنید، آن را از دامنه خود سایفون نصب کنید، نه از نخستین نتیجه موتور جست‌وجو.

بسته اضطراری قطع اینترنت را پیش از نیاز آماده کنید

درس ژانویه و فوریه ۲۰۲۶ این است که قطعی در عرض چند ساعت از راه می‌رسد و وقتی آغاز شد، دیگر برای آمادگی دیر است. چند گام مشخص، برگرفته مستقیم از آنچه کارساز بود و آنچه نبود:

اگر در ایران هستید

• سایفون را پیش از بحران نصب کنید، نه در میانه آن. وقتی ارتباط قطع شده باشد، دریافت هر برنامه‌ای بسیار دشوارتر است.
• خطرهای حقوقی را بشناسید و آگاهانه تصمیم بگیرید. شورای عالی فضای مجازی ایران وی‌پی‌ان‌های بدون مجوز را ممنوع کرده است و به استناد گزارش‌هایی که تک پالیسی پرس بررسی کرده، پایانه‌های ماهواره‌ای غیرمجاز مانند استارلینک ممکن است تا ۱۰ سال حبس در پی داشته باشد. شمار زیادی از مردم با این حال چنین انتخابی کرده‌اند، زیرا گزینه دیگر، یعنی سکوت کامل در میانه سرکوبی خشونت‌بار، هزینه خود را دارد. این تصمیمی است با خود کسی که خطر را می‌پذیرد، با آگاهی کامل.
• اگر از پیام‌رسان‌های آفلاین مبتنی بر شبکه «مِش» استفاده می‌کنید، تفاوت آن‌ها را بدانید. برایر (Briar) متن‌باز است، امنیت آن به‌طور مستقل ممیزی شده و پیام‌ها را به‌صورت محلی و بدون سرور مرکزی‌ای که بتوان آن را توقیف کرد ذخیره می‌کند. پژوهشگران دانشگاهی حوزه امنیت نشان داده‌اند که بریجفای (Bridgefy)، با وجود استفاده گسترده در جنبش‌های اعتراضی گذشته، امکان ردیابی کاربران را فراهم می‌کند و محرمانگی قابل اتکایی برای پیام‌ها ندارد؛ آن را ابزاری برای سهولت بدانید، نه ابزاری امن.
• با خط کمک شبانه‌روزی امنیت دیجیتال اکسس ناو تماس بگیرید (accessnow.org) تا راهنمایی متناسب با وضعیت خود دریافت کنید. این خدمت رایگان است و دقیقاً برای چنین لحظه‌هایی وجود دارد.

اگر در دیاسپورا هستید

• یک ایستگاه کاندوئیت روی دستگاهی اضافی راه‌اندازی کنید. هزینه‌ای تقریباً ندارد و، بر اساس ارقامی که آمد، تاکنون به ده‌ها هزار نفر کمک کرده است تا همزمان دوباره متصل شوند.
• به کسانی استناد کنید که کار راستی‌آزمایی را انجام می‌دهند، نه به شایعات. نت‌بلاکس و کلادفلر رادار برای داده‌های شبکه؛ عفو بین‌الملل و ایران‌وایر برای مستندسازی میدانی؛ کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران برای پیگیری آزادی مطبوعات. بازنشر دقیق یافته‌های آنان همراه با ذکر منبع، خود شکلی از ایستادگی در برابر خاموشی اطلاعاتی است.
• با نماینده خود و هر دو سناتور ایالتتان تماس بگیرید و درباره دو لایحه، با ذکر نام، پرسش کنید. نخست قانون حقوق بشر، آزادی اینترنت و پاسخ‌گویی ایران (۲۰۲۶) (H.R. 7622 / S. 3900) که در ۲۰ فوریه ۲۰۲۶ از سوی مایک لالر (Mike Lawler، جمهوری‌خواه از نیویورک) و برد شرمن (Brad Sherman، دموکرات از کالیفرنیا) در مجلس نمایندگان ارائه شد و طرح همتای آن در سنا را دیو مک‌کورمیک (Dave McCormick، جمهوری‌خواه از پنسیلوانیا) و جکی روزن (Jacky Rosen، دموکرات از نوادا) ارائه کرده‌اند. این لایحه تمدید کمک‌های «صندوق فناوری باز» (Open Technology Fund) را با مبلغ سالانه ۳۰ میلیون دلار تا ۲۰۳۰ و ایجاد «ابتکار دزدسالاری ایران» (Iran Kleptocracy Initiative) را در شبکهٔ مقابله با جرائم مالی وزارت خزانه‌داری آمریکا (FinCEN) پیش‌بینی می‌کند. سپس درباره قانون حمایت حداکثری (Maximum Support Act، H.R. 2614) بپرسید که قرار است وزارت اطلاعات ایران (MOIS) را در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی قرار دهد. نماینده و سناتورهای خود را در house.gov و senate.gov بیابید، هر دو لایحه را با شماره‌شان نام ببرید و بپرسید هر یک در چه مرحله‌ای است.

چرا این تلاش ارزش ایستادگی دارد

چهار نفر در مشهد آنچه را در شب ۸ ژانویه دیده بودند برای ایران‌وایر بازگو کردند. حکومتشان دو بار کوشید آن را پاک کند: یک بار با گلوله و آتش، و یک بار پشت میز تدوین. هیچ‌یک از این دو تلاش به‌طور کامل موفق نشد؛ زیرا شاهدان سخن گفتند، زیرا سخنان پیش‌بینی‌نشده یک وزیر از زیر دست سانسورچیان خود او گذشت، و زیرا مردمی در بیرون از مرزهای ایران، که به گزارش ایران اینترنشنال شمارشان برای آنکه در هر لحظه بیش از ۴۰ هزار ایرانی را متصل نگه دارند کافی بود، تلفنی اضافی را روشن گذاشتند تا کسی، در جایی، بتواند پیامی به بیرون بفرستد.

رژیم اسلامی به احتمال بسیار زیاد دوباره ارتباط را قطع خواهد کرد. سه قطعی در هفت سال، هر یک طولانی‌تر از قبلی، به‌علاوه سخت‌افزار چینی برای کنترل دائمی که گزارش آن منتشر شده است، همه به یک سو اشاره دارند. اما هر یک از این قطعی‌ها به یک شکل پایان یافته است: حقیقت دیر می‌رسد، اما می‌رسد. این تصادفی نیست. نتیجه مستقیم تلاش کسانی است که نپذیرفتند «اینترنت قطع است» پایان ماجرا باشد.

ایستگاهی را روشن نگه دارید. همچنان از نمایندگانتان بپرسید لایحه در چه مرحله‌ای است. روایتی را که رژیم اسلامی مدام می‌کوشد قطع کند، همچنان بازگو کنید.

سند تصویری: عراقچی درباره سقوط مشهد

قطع اینترنت هرگز به امنیت مربوط نبود. هدفش این بود که هیچ‌کس در بیرون از ایران نتواند آنچه را او همان لحظه گفته بود تأیید کند.

منبع: @TheIranWatcher در ایکس